Artikel: PCOS, hormonen en huidklachten + podcast

Het polycysteus ovariumsyndroom (PCOS) is een van de meest voorkomende endocriene aandoeningen bij vrouwen tot ongeveer 30–35 jaar. Wereldwijd wordt de prevalentie van PCOS geschat op 7 tot 10 procent. Op sommige andere plekken ter wereld worden zelfs hogere cijfers gerapporteerd (1).

De diagnose PCOS wordt gesteld wanneer ten minste twee van de volgende drie kenmerken aanwezig zijn: ovulatiestoornissen, klinische of biochemische tekenen van hyperandrogenisme, en polycysteus ogende ovaria bij echografisch onderzoek of een verhoogde AMH-waarde (eicelreserve in de eierstokken en geeft inzicht in het aantal resterende eicellen) (1).

Wereldwijd heeft 7 tot 10% van de vrouwen te maken met PCOS

In de wetenschappelijke literatuur wordt PCOS geassocieerd met ontregelingen in de hormonale balans, waaronder een verhoogde aanmaak van androgenen (mannelijke hormonen). Bij een deel van de vrouwen treden daarnaast metabole verstoringen op, zoals insulineresistentie. Deze hormonale en metabole factoren kunnen elkaar wederzijds beïnvloeden en gezamenlijk bijdragen aan zowel systemische klachten als huidproblemen (1-4). Naast menstruatieproblemen en verminderde vruchtbaarheid komen huidklachten dan ook regelmatig voor, zoals acne en overbeharing.

Hoe PCOS echter tot uiting komt verschilt per vrouw. Sommige vrouwen hebben vooral last van menstruatieproblemen, terwijl anderen juist huidklachten, gewichtstoename of metabole afwijkingen ervaren. Deze variatie laat zien dat PCOS geen uniform ziektebeeld is, maar een syndroom met verschillende mogelijke uitingsvormen (1)(5).

PCOS ziet er bij elke vrouw anders uit. De één heeft vooral menstruatieproblemen, terwijl een ander last heeft van acne, overbeharing of haaruitval. Daarom is PCOS geen ‘één ziekte’, maar een syndroom met verschillende uitingsvormen.

Huidklachten komen vaak voor bij vrouwen met PCOS en worden vooral in verband gebracht met hyperandrogenisme. Androgenen spelen een belangrijke rol bij de regulatie van talgproductie, haarfollikels en huidcelactiviteit. Wanneer de invloed van androgenen toeneemt, kunnen verschillende huidklachten ontstaan. Veelvoorkomende huid- en haarproblemen bij PCOS zijn acne, hirsutisme, alopecia androgenetica, seborroe, acanthosis nigricans en skin tags (1-2).

Acne (ontstekingsgevoelige huidaandoening met mee-eters, puistjes en soms onderhuidse ontstekingen door verstopping en talgproductie)

Hirsutisme (overmatige haargroei volgens mannelijk patroon, zoals in het gezicht of op de borst)

Alopecia androgenetica (haaruitval volgens mannelijk patroon, met dunner wordend haar bovenop het hoofd)

Seborroe (overmatige talgproductie waardoor de huid vet en glanzend oogt)

Acanthosis nigricans (donkere, verdikte huidplooien, vaak in nek, oksels of liezen, geassocieerd met insulineresistentie)

Skin tags (kleine, goedaardige huidflapjes, vaak in huidplooien zoals de hals of oksels)

De ernst en het type klachten verschillen per persoon. Bovendien kunnen huidklachten optreden zonder duidelijke afwijkingen in de gemeten serumandrogenen, en omgekeerd. Dit wijst op verschillen in gevoeligheid van de huid voor androgenen (1-2).

Hypothalamus–hypofyse–ovarium-as
Bij PCOS is de hormonale aansturing van de eierstokken vaak verstoord. Deze aansturing verloopt via een systeem tussen de hersenen en de eierstokken, de zogenoemde hypothalamus–hypofyse–ovarium-as. De hypothalamus geeft hierbij het signaalhormoon gonadotropine-releasing hormoon (GnRH) af, dat bepaalt hoe de eierstokken worden aangestuurd. Bij veel vrouwen met PCOS worden deze GnRH-signalen sneller afgegeven dan normaal. Daardoor maakt de hypofyse relatief meer luteïniserend hormoon (LH) aan en minder follikelstimulerend hormoon (FSH).

Deze verschuiving in de balans tussen LH en FSH kan de eicelrijping verstoren. Een verhoogde LH/FSH-verhouding stimuleert de eierstokken, en met name de thecacellen, om meer androgenen aan te maken. Androgenen zijn geslachtshormonen, zoals testosteron, die vrouwen normaal ook in kleinere hoeveelheden hebben dan mannen.

Leuk weetje: Vrouwen hebben over het algemeen meer testosteron dan oestrogeen in hun lichaam, wat voor veel mensen verrassend is.

Androgenen, zoals testosteron, worden dan wel mannelijke hormonen genoemd, maar zijn dus normaal gesproken in bepaalde hoeveelheden aanwezig in het vrouwelijk lichaam. Maar een verhoogde aanmaak van androgene hormonen wordt in verband gebracht met ovulatiestoornissen en klachten die passen bij een verhoogde androgeenwerking, zoals acne en overmatige haargroei (3). 

Seks-hormoonbindend globuline (SHBG)
Seks-hormoonbindend globuline (SHBG) is een transporteiwit dat geslachtshormonen, zoals testosteron, in het bloed bindt. Bij vrouwen met PCOS is de SHBG-spiegel vaak verlaagd, waardoor meer vrij, actief testosteron circuleert. Dit kan bijdragen aan klachten zoals acne en hirsutisme (3)(6).

Insulineresistentie als centraal mechanisme
PCOS wordt in de literatuur vaak in verband gebracht met insulineresistentie. Dat betekent dat lichaamscellen minder goed reageren op insuline. Als compensatie gaat het lichaam meer insuline aanmaken, wat kan leiden tot verhoogde insulinespiegels in het bloed (hyperinsulinemie).

Deze verhoogde insulinespiegels kunnen verschillende effecten hebben op de hormonale regulatie bij PCOS. Insuline kan de aanmaak van androgenen in de eierstokken stimuleren en tegelijk de productie van seks-hormoonbindend globuline (SHBG) in de lever verminderen. Daardoor neemt de hoeveelheid vrij, biologisch actief testosteron toe. Dit wordt in verband gebracht met klachten die passen bij een verhoogde androgeenwerking, zoals anovulatie, acne en hirsutisme.

Daarnaast kan een verhoogde insulinespiegel de afgifte van luteïniserend hormoon (LH) door de hypofyse stimuleren. Dit kan de androgeenproductie in de eierstokken verder versterken. Deze hormonale verstoring kan de rijping van eiblaasjes beïnvloeden en bijdragen aan het uitblijven van de eisprong (3-4).

Relatie met obesitas
In de literatuur wordt een tweezijdige relatie beschreven tussen PCOS en obesitas. Vrouwen met PCOS hebben vaker overgewicht of obesitas. Tegelijkertijd wordt obesitas geassocieerd met een verhoogd risico op het ontwikkelen van PCOS. Insulineresistentie wordt hierbij gezien als een belangrijk onderliggend mechanisme.

Niet alle vrouwen met PCOS hebben overgewicht.

Het is wel belangrijk om te benadrukken dat niet alle vrouwen met PCOS overgewicht hebben. Insulineresistentie en hyperandrogenisme kunnen ook voorkomen bij vrouwen met een normaal lichaamsgewicht. Dit wijst erop dat metabole ontregeling niet alleen het gevolg is van overgewicht of obesitas, maar onderdeel kan zijn van de bredere pathofysiologie van PCOS (4)(6).

Inflammatie en metabole risico’s
Naast hormonale en metabole verstoringen wordt PCOS vaak in verband gebracht met laaggradige chronische inflammatie. In combinatie met insulineresistentie en hormonale disbalans kan dit bijdragen aan een verhoogd risico op het metabool syndroom en type 2 diabetes mellitus.

Er is een verband tussen PCOS en laaggradige chronische ontstekingen wat de huid mogelijk niet te goede komt.

Hoewel deze verbanden in veel observationele studies worden beschreven, is het oorzakelijke samenspel tussen PCOS, obesitas, insulineresistentie en inflammatie nog niet volledig opgehelderd, laat staan de invloed ervan op huidklachten. Laaggradige ontstekingen komen de huid mogelijk niet te goede, maar de huidige inzichten wijzen vooral op complexe interacties tussen al deze factoren. Ze kunnen elkaar versterken, maar een eenduidig causaal verband ontbreekt (4).

Betekenis voor huidklachten
De combinatie van verhoogde androgeenactiviteit, verlaagde SHBG-spiegels en insulineresistentie biedt een logische verklaring voor het vaker voorkomen van huidklachten bij vrouwen met PCOS. Androgenen beïnvloeden onder andere de talgproductie en de activiteit van haarfollikels. Dit kan bijdragen aan het ontstaan van o.a. acne, hirsutisme en alopecia androgenetica.

Insulineresistentie kan deze hormonale effecten versterken. Verhoogde insulinespiegels stimuleren zowel de androgeenproductie in de eierstokken als de hoeveelheid vrij testosteron in het bloed, via een verlaging van SHBG. Daardoor kunnen huidklachten ontstaan of blijven bestaan, zelfs wanneer de totale androgeenspiegels slechts licht verhoogd zijn.

Niet alle vrouwen met PCOS ontwikkelen dermatologische symptomen. En niet alle vrouwen met acne op de kin hebben last van PCOS.

De relatie tussen hormonale waarden en huidklachten niet altijd eenduidig. Niet alle vrouwen met PCOS ontwikkelen dermatologische symptomen, en de ernst van de klachten komt niet altijd overeen met gemeten serumandrogenen. Dit wijst erop dat individuele verschillen in gevoeligheid van huidweefsel voor androgenen een belangrijke rol spelen (1-4).

PCOS is een heterogeen endocrien syndroom dat wordt gekenmerkt door een combinatie van hormonale en metabole verstoringen. Hyperandrogenisme, een afwijkende LH/FSH-verhouding, verhoogde AMH-spiegels en verlaagde concentraties van seks-hormoonbindend globuline spelen een centrale rol in de pathofysiologie van PCOS. Bij een aanzienlijk deel van de vrouwen is daarnaast sprake van insulineresistentie en bijbehorende metabole ontregeling.

Deze factoren kunnen samen bijdragen aan huidklachten zoals acne, hirsutisme en alopecia androgenetica. De huidige wetenschappelijke literatuur beschrijft vooral verbanden en onderliggende mechanismen.

Causale relaties zijn niet altijd eenduidig vastgesteld.

Inzicht in deze processen helpt bij het begrijpen van huidklachten bij PCOS, maar benadrukt ook het belang van een individuele benadering, waarbij zowel hormonale als metabole factoren in samenhang worden bekeken.

Heb je PCOS en heb je last van huidklachten zoals acne of haaruitval? Dan spelen er heel wat onderliggende mechanismen een rol. Laat je hierover informeren door een gespecialiseerd arts of verwijs door bij een vermoeden van PCOS. In een vervolgartikel wordt ingegaan op wat wetenschappelijk onderzoek laat zien over voeding en suppletie bij PCOS, en welke conclusies op dit moment wel en niet gerechtvaardigd zijn. 

Meer leren over PCOS? Beluister deze podcast!

1. Y. E. Aljefri e.a., ‘Cutaneous Manifestations and Hormonal Changes Among Polycystic Ovary Syndrome Patients at a Tertiary Care Center’, Cureus, dec. 2021, doi: 10.7759/cureus.20593.
2. G. Artar, B. Tas, G. Turan, en H. H. Uckan, ‘Evaluation of androgen-dependent skin findings of polycystic ovary syndrome (PCOS)’, Gynecol. Endocrinol., vol. 38, nr. 12, pp. 1104-1108, 2022, doi: 10.1080/09513590.2022.2162496.
3. H. Ding e.a., ‘Resistance to the Insulin and Elevated Level of Androgen: A Major Cause of Polycystic Ovary Syndrome’, Frontiers in Endocrinology, vol. 12. Frontiers Media S.A., oktober 2021. doi: 10.3389/fendo.2021.741764.
4. S. Cassar, M. L. Misso, W. G. Hopkins, C. S. Shaw, H. J. Teede, en N. K. Stepto, ‘Insulin resistance in polycystic ovary syndrome: A systematic review and meta-analysis of euglycaemic-hyperinsulinaemic clamp studies’, Hum. Reprod., vol. 31, nr. 11, pp. 2619-2631, nov. 2016, doi: 10.1093/humrep/dew243.
5. E. Rudnicka e.a., ‘Anti-Müllerian Hormone in Pathogenesis, Diagnostic and Treatment of PCOS’, Int. J. Mol. Sci., vol. 22, nr. 22, p. 12507, nov. 2021, doi: 10.3390/ijms222212507.
6. L. Barrea e.a., ‘Adherence to the mediterranean diet, dietary patterns and body composition in women with polycystic ovary syndrome (PCOS)’, Nutrients, vol. 11, nr. 10, okt. 2019, doi: 10.3390/nu11102278.